Deel 7

De binnenrijn heeft twee armen of tappen; hierop draagt de buitenrijn met twee uithollingen.
Deze buitenrijn past los over de binnenrijn en heeft ook twee armen of tappen, die haaks op de tappen van de binnenrijn staan. Deze tappen passen in uithollingen van de loper. De loper krijgt daarvoor twee gietijzeren (ook wel bronzen) schoentjes.
De buitenrijn kan om de tappen van de binnenrijn iets bewegen, terwijl de loper met de rijnschoentjes weer iets om de tappen van de buitenrijn kan bewegen. En omdat deze beide stellen tappen precies haaks tegenover elkaar staan, kan de steen over alle kanten bewegen (balanceren) terwijl toch een goede aandrijving van de steenspil op de loper mogelijk blijft.
Als de steen nu losgenomen wordt, dan licht men de loper iets uit, en als men nu aan de zijde van een rijnschoentje op de loper drukt, dan beweegt de loper om de rijntappen van de binnenrijn. Drukt men een kwartslag verder op de steen, dan beweegt de loper om de tappen van de buitenrijn, zodat, als men dat enige malen geprobeerd heeft, het duidelijk moet worden, hoe de steen naar alle zijden om de spil kan bewegen.
Van een goede Engelse rijn kan men eisen, dat de buitenrijn precies sluit om de tappen van de binnenrijn. Om dat te controleren, moet de loper worden losgenomen. Dan zet men de buitenrijn op de binnenrijn en men kijkt goed of de uithollingen van de eerste op zij precies aan de tappen raken. Dan pakt men de buitenrijn met twee handen aan zijn tappen en beweegt deze heen en weer, zodat men de speling kan controleren.
Wipt de buitenrijn dan iets op, hetgeen alleen mogelijk is, als de zijkanten van de uithollingen niet goed tegen de tappen sluiten, dan is eigenlijk de rijn niet goed.
Soms heeft men hiervan in het geheel geen last, maar soms wordt die lichtende beweging op de loper overgebracht, wat aanleiding kan geven tot hobbelen van de loper. Hobbelen is het slingeren of schommelen van de steen gedurende het ronddraaien. Hierover praten we nog wet eens.
Ook de buitenrijn moet met zijn tappen op dezelfde wijze precies in de rijnschoentjes van de loper passen. Dus draaien we de loper in de kraan met het maalvlak naar boven en we leggen de, buitenrijn in de schoentjes. Dan kijken we weer goed uit naar de zijwaartse speling en proberen de rijn heen en weer te bewegen. Men bootst daarmee dus eigenlijk de beweging na, die de steenspil op de loper overbrengt.
De draaiende beweging van de spil wordt op de binnenrijn overgebracht en deze moet met zijn tappen in horizontale richting de buitenrijn, en deze op zijn beurt weer de loper, vooruitdrukken. Drukken de tappen tegen vertikale wanden van de uithollingen, dan hebben we geen nood, maar zijn de uithollingen groter dan de tappen, dan wordt de buitenrijn, respectievelijk de loper, behalve in de draairichting, iets omhoog gedrukt. Dat kan gemaklelijk tot minder goed lopen van de steen aanleiding geven.
Zoals gezegd, kan een binnenrijn bij zware belasting, of door andere oorzaken, breken. Dan kan men de rijn van speciaal eerste klasse gietijzer laten maken, maar afdoende is pas, als de rijn van gietstaal wordt gemaakt. Dit is lang niet zo hard als gietijzer, maar het zal niet breken.
Wel is de rijn daardoor veel duurder, maar men heeft ook geen risico meer.
Bij het losnemen vin de steen, wordt eerst het steenkaar, waarin het regelschuifje, afgenomen, Dan het schoe, dat is de schuddebak, die de toevoer regelt, ongeveer evenredig aan het aantal omwentelingen van de steen. D.w.z. gaat de steen vlugger draaien, dan schudt het schoe in gelijke mate meerdere malen, en staat de steen stil, dan houdt de toevoer op, omdat het schoe niet meer beweegt.
Verder nemen we de balkjes af, waarop meestal het kaar steunt. Dan de beide kuipdeksels.

Soms is dat een deksel uit één stuk. Vervolgens wordt de steen (loper) afgeveegd, het geheel uitgekrabd en dan worden de kuipen afgenomen. Met de kraan heft men dan de loper op en dan wordt eerst alles aangeveegd. Want straks zullen we moeten gaan scherpen dan komt alle steenzand in het meel. Dat houden we gescheiden van elkaar. Alle zakken, die in de nabijheid van de steen staan, worden weggenomen, of goed toegedekt, opdat er geen steenstukjes in het meel kunnen komen.

De ligger moest met de hand worden gescherpt, maar de loper werd met de bilmachine klaar gemaakt
De ligger had een gewoon zwaaischerpsel, de loper een pandscherpsel, omdat de bilmachine praktisch alleen maar in panden kan werken.
De leerlingen, die niet weten, wat dat voor scherpsels zijn, moeten het maar aan hun leermeesters vragen, omdat we de bespreking van die scherpsels voor later moeten bewaren.
De bilmachine kon betrekkelijk gemakkelijk op de loper worden gezet. Dan werd er een bout door het steengat geschroefd, precies in het midden, met twee dwarsijzers, en om die bout bewoog de machine.

Als we ook de ligger met de machine hadden willen scherpen, dan zouden we de spil moeten uitnemen en de bedoelde bout daar door het steengat moeten steken. Daar had mijn patroon geen zin in, want dan moest hij ook het kamwiel van de spil nemen. Hij scherpte liever de ligger met de hand, dan dat hij de moeite nam de spil uit te nemen.
Wel een bewijs, dat hij er in het minst niet tegen opzag, om bijna een volle dag aan de ligger te besteden, om die weer met de hand geheel klaar te maken.
Bij het scherpen mocht ik natuurlijk helpen; de baas ging de kerfjes "besnijden", d.w.z. hij zette een scherp kantje (maalkant) voor de kerf, en daarna "aftrekken", d.w.z. langs de achterkant van de kerven werd een iets diepere kant geslagen.
Dan mocht ik het teveel aan steen, dat tussen twee kerven nu duidelijk was aangegeven, uitslaan (dat zijn de bodemsels).

Als je dan mee mag billen op de blauwe steen, dan is dat in het begin verre van prettig. Ten eerste slaat de hamer net waar je het niet hebben wilt, en ten tweede, je knieën. Dan zoek je allerlei uitvluchten, je helpt graag iemand aan vijf kop mals, de kleine boodschappen zijn niet van de lucht, totdat de baas er natuurlijk een "rake" opmerking overmaakt.
Maar je komt er tenslotte doorheen en went er wel aan.
De ligger had een 120-tal gebogen kerven (zwaaikerven) waarvan ongeveer een vierde gedeelte doorliepen tot aan het steengat.
Een gedeelte van de kortere kerven liep door tot op 10 à 12 cm. van het steengat, en de rest was nog 5 à 10 cm. korter.
Het gedeelte dat direct om het steengat ligt, heet de krop van de steen, en ik zag bij het losnemen, dat het graan in de krop niet werd gebroken.
Eerst waar de kortere kerven begonnen, werd het graan langzamerhand gebroken en naarmate men meer naar de omtrek toe komt, zag men meer meel verschijnen.
Mijn baas was er op gesteld, dat in de krop dieper gescherpt werd dan aan de buitenkant. Dat was ook zeer terecht, want in de krop is maar weinig ruimte, en, zo werd me verteld, hoe dieper je bilt, des te meer graan kunnen de kerven verplaatsen.

Tot op ongeveer de helft van de steen werd de ligger "vierkant" gebild. Dat wil zeggen, het bodemsel was volkomen vlak, de achterkant van de kerf was even liep als de voorkant. Op de buitenhelft zette mijn leermeester een fijne, minder diepe maalkant voor de kerf, de achterkant (dat is dus de zijde van de kerf, die niet maalt), bleef vrijwel even diep. Dit gedeelte van de steen moest schuin opgebild worden. Vóór de kerf ondieper dan achteraan de vorige kerf.
Later heb ik wel gemerkt, dat mijn eerste patroon lang niet bij de slechte molenaars was te rekenen, zodat ik, zonder dat bij mij veel vertelde, toch goed bij hem leerde.